چرا اخبار جعلی در زمان بحران جذاب‌تر می‌شوند؟

برخی پژوهشگران معتقدند انسان‌ها در شرایط بحرانی، بیش از آنکه به اطلاعات و داده‌های عینی تکیه کنند، به سمت هویت‌های جمعی گرایش پیدا می‌کنند.

به بیان دیگر، زمانی که جامعه با اضطراب، ناامنی یا بی‌اعتمادی مواجه می‌شود، افراد به گروه‌هایی پناه می‌برند که برای آنان احساس امنیت روانی فراهم می‌کنند. این گروه‌ها، خواه خانوادگی و محلی باشند و خواه سیاسی یا مجازی، به تدریج به «فیلترهای حقیقت» تبدیل می‌شوند. در چنین وضعیتی، افراد کمتر در جست‌وجوی حقیقت هستند و بیشتر به دنبال روایت‌هایی می‌گردند که با هویت، باورها و تعلقاتشان سازگار باشد.

از این منظر، مسئله تنها به انتشار شایعات و اخبار نادرست محدود نمی‌شود. در شرایط بحران، اخبار جعلی کارکردی فراتر از انتقال اطلاعات غلط پیدا می‌کنند و به نشانه‌های هویتی بدل می‌شوند. اعضای یک گروه، با پذیرش و بازنشر یک روایت مشترک، احساس تعلق و همدلی بیشتری با یکدیگر پیدا می‌کنند؛ حتی اگر آن روایت با واقعیت فاصله داشته باشد.

در چنین شرایطی، افرادی که در دام اطلاعات نادرست گرفتار شده‌اند، گاه با تمام ظرفیت عاطفی خود از یکدیگر حمایت می‌کنند و نسبت به روایت‌های جایگزین مقاومت نشان می‌دهند. به همین دلیل، تکذیب‌های رسمی همیشه کارآمد نیست و حتی در برخی موارد نتیجه‌ای معکوس به همراه دارد. زیرا فرد احساس می‌کند نه فقط یک خبر، بلکه بخشی از هویت و تعلق گروهی او مورد تهدید قرار گرفته است.

شاید بتوان از همین زاویه، مقاومت برخی نوجوانان و جوانان در برابر شواهد و استدلال‌های مستند را بهتر درک کرد؛ افرادی که باوجود مواجهه با روایت‌های معتبر و دلایل منطقی، همچنان بر باورهای نادرست خود پافشاری می‌کنند و در چرخه بازتولید اخبار جعلی باقی می‌مانند.

بی‌تردید راه مقابله با این پدیده، صرفاً در برخورد، تذکر یا تهدید خلاصه نمی‌شود. مدیریت این وضعیت مستلزم آن است که به جای تقابل با باورها، با هویت‌ها وارد گفت‌وگو شویم. ایجاد هویت‌های فراگیر، تقویت شبکه‌های اعتماد محلی، افزایش سرمایه اجتماعی و روایت‌سازی انسانی و قابل‌فهم، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند زمینه پذیرش حقیقت را فراهم کند.

واقعیت این است که مردم زمانی حقیقت را می‌پذیرند که احساس کنند گوینده آن بخشی از «ما» است، نه عضوی از «آن‌ها».

در عصر گسترش اخبار جعلی و شبکه‌های اجتماعی، مدیریت اجتماعی بیش از هر زمان دیگری به مدیریت هویت وابسته شده است؛ موضوعی که توجه به آن می‌تواند در کاهش اثرگذاری اطلاعات نادرست و افزایش اعتماد عمومی نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.

نویسنده:حسین نجفی