کشف انسولین؛ دارویی که مرگبارترین روزهای دیابت را به زندگی قابل مدیریت تبدیل کرد
پیش از کشف انسولین، پزشکان میدانستند میان تغذیه، قند خون و دیابت ارتباطی وجود دارد، اما برای بیماران مبتلا به دیابت نوع یک کار چندانی از دستشان برنمیآمد. در این بیماری، بدن انسولین کافی تولید نمیکند؛ هورمونی که برای تنظیم قند خون و استفاده سلولها از گلوکز ضروری است.
به گزارش دسترنج ۲۴،بیش از یک قرن پیش، تشخیص دیابت نوع یک، بهویژه در کودکان، اغلب به معنای نزدیک بودن مرگ بود. پزشکان با رژیمهای غذایی بسیار سخت میکوشیدند پیشرفت بیماری را به تأخیر بیندازند، اما راهی برای جبران انسولینِ مورد نیاز بدن نداشتند؛ هورمونی که نقشی اساسی در تنظیم قند خون دارد.
کشف انسولین در اوایل دهه ۱۹۲۰ میلادی، این وضعیت را برای همیشه تغییر داد. در ژانویه ۱۹۲۲، یک نوجوان ۱۴ ساله در تورنتو کانادا یکی از نخستین تزریقهای انسولین را دریافت کرد؛ رویدادی که به نقطه عطفی در تاریخ پزشکی تبدیل شد و امید به زندگی را برای میلیونها بیمار مبتلا به دیابت افزایش داد.
از رژیمهای گرسنگی تا امید به زندگی
پیش از کشف انسولین، پزشکان میدانستند که میان عملکرد پانکراس و ابتلا به دیابت ارتباط وجود دارد، اما هنوز نمیتوانستند ماده مؤثر در تنظیم قند خون را به شکل قابل استفاده برای درمان انسان استخراج کنند.
در اوایل قرن بیستم، یکی از معدود روشهای موجود برای کمک به بیماران مبتلا به دیابت نوع یک، استفاده از رژیمهای غذایی بسیار محدود و کمکالری بود. این رژیمها با کاهش مصرف غذا و کربوهیدرات، به پایین نگه داشتن قند خون کمک میکردند، اما درمان بیماری نبودند و اغلب به کاهش شدید وزن، ضعف جسمانی و سوءتغذیه منجر میشدند.
در کودکان، روند بیماری میتوانست بهسرعت پیشرفت کند و بسیاری از آنان مدت کوتاهی پس از تشخیص جان خود را از دست میدادند. در آن زمان، پزشکی هنوز ابزار مؤثری برای جبران کمبود انسولین در بدن نداشت.
تلاشهای علمی برای استخراج انسولین
در سال ۱۹۲۱، فردریک بنتینگ، پزشک کانادایی، با حمایت جان مکلئود، پژوهشگر دانشگاه تورنتو، تحقیقاتی را برای استخراج ماده مؤثر در تنظیم قند خون آغاز کرد. چارلز بست نیز در انجام آزمایشها با آنان همکاری داشت.
این گروه با استفاده از عصاره پانکراس حیوانات، از جمله سگها، موفق شد کاهش قند خون را در حیوانات مبتلا به دیابت مشاهده کند. با این حال، استفاده از این عصاره در انسان به خالصسازی بیشتر نیاز داشت.
جیمز کولیپ، بیوشیمیدان، به گروه پژوهشی پیوست و در بهبود روش خالصسازی عصاره انسولین نقش مهمی ایفا کرد. این پیشرفت، زمینه را برای آزمایشهای انسانی و تولید دارویی مؤثرتر فراهم کرد.
لئونارد تامپسون؛ نخستین بیمار دریافتکننده انسولین
لئونارد تامپسون، نوجوان ۱۴ سالهای بود که در بیمارستان عمومی تورنتو بستری شده بود. دیابت او را بهشدت ضعیف کرده بود و وزنش به حدود ۲۹ کیلوگرم رسیده بود.
در ۱۱ ژانویه ۱۹۲۲، نخستین تزریق عصاره پانکراس به تامپسون انجام شد، اما به دلیل ناخالصی عصاره، نتیجه اولیه محدود بود و واکنش نامطلوبی نیز در محل تزریق ایجاد شد.
پس از اصلاح روش خالصسازی، تامپسون در ۲۳ ژانویه همان سال تزریق دیگری دریافت کرد. این بار نتایج امیدوارکننده بود: قند خون او به میزان قابل توجهی کاهش یافت و میزان قند و کتون در ادرارش نیز کمتر شد. وضعیت عمومی بیمار بهبود پیدا کرد و امکان استفاده از انسولین بهعنوان درمانی مؤثر برای دیابت بیش از پیش آشکار شد.
تامپسون به بیماری دیابت مبتلا ماند، اما با دریافت انسولین توانست سالها بیشتر از آنچه پیش از این درمان برای بسیاری از بیماران امکانپذیر بود، زندگی کند. او در سال ۱۹۳۵، در ۲۷ سالگی، بر اثر ذاتالریه درگذشت.
جایزه نوبل و آغاز تولید گسترده
اهمیت این کشف بهسرعت در جامعه علمی شناخته شد. در سال ۱۹۲۳، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی به فردریک بنتینگ و جان مکلئود برای کشف انسولین تعلق گرفت.
بنتینگ سهم مالی خود از جایزه را با چارلز بست تقسیم کرد و مکلئود نیز بخشی از سهم خود را به جیمز کولیپ اختصاص داد؛ اقدامی که نقش اعضای مختلف این گروه را در پیشبرد پژوهش برجسته کرد.
در همان دوره، حقوق مربوط به اختراع و تولید انسولین به دانشگاه تورنتو واگذار شد. روایت تاریخی مشهور این است که بنتینگ، بست و کولیپ حقوق اختراع را در ازای یک دلار برای هر نفر واگذار کردند؛ اقدامی که با هدف تسهیل توسعه و تولید این داروی حیاتی انجام شد.
با افزایش تقاضا، تولید انسولین از مقادیر محدود آزمایشگاهی فراتر رفت و بهتدریج به بیمارستانها و مراکز درمانی راه یافت.
از انسولین حیوانی تا فناوریهای نوین
نخستین انسولینهای مورد استفاده در درمان، عمدتاً از پانکراس گاو و خوک استخراج میشدند. این روش برای سالها امکان درمان بیماران را فراهم کرد، اما با پیشرفت فناوری، شیوه تولید انسولین نیز دگرگون شد.
توسعه فناوری DNA نوترکیب در دهه ۱۹۷۰ و تولید تجاری انسولین انسانی با استفاده از این فناوری در دهه ۱۹۸۰، نقطه عطف دیگری در تاریخ درمان دیابت بود. پس از آن، انواع مختلف انسولین و آنالوگهایی با سرعت شروع و مدت اثر متفاوت توسعه یافتند تا نیازهای درمانی بیماران بهتر تأمین شود.
در دهههای اخیر نیز استفاده از قلمهای تزریق انسولین، پمپهای انسولین و سامانههای پایش مداوم گلوکز، امکان تنظیم دقیقتر درمان را فراهم کرده است. ترکیب برخی از این فناوریها در سامانههای خودکار تحویل انسولین نیز به بهبود مدیریت روزانه بیماری کمک کرده است.
انسولین درمان قطعی نیست؛ اما دارویی حیاتی است
با وجود پیشرفتهای چشمگیر، انسولین دیابت نوع یک را درمان قطعی نمیکند. مبتلایان به این بیماری همچنان برای کنترل قند خون به دریافت انسولین نیاز دارند، اما با درمان مناسب، پایش منظم قند خون و مراقبت پزشکی میتوانند سالها و حتی دههها زندگی کنند.
انسولین به همین دلیل در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت قرار دارد. با این حال، دسترسی به این دارو همچنان در همه کشورها یکسان نیست. هزینه درمان، محدودیتهای تأمین و مشکلات دسترسی در برخی مناطق، از موانعی هستند که میتوانند زندگی بیماران را با خطر مواجه کنند.
کشف انسولین یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ پزشکی بود؛ کشفی که نهتنها شیوه درمان یک بیماری را تغییر داد، بلکه سرنوشت میلیونها انسان را نیز دگرگون کرد.
بیش از یک قرن پس از نخستین تزریق موفق، اهمیت این دستاورد همچنان پابرجاست: انسولین دیابت نوع یک را از میان نبرد، اما بیماریای را که زمانی برای بسیاری از مبتلایان حکم مرگ داشت، به وضعیتی تبدیل کرد که میتوان آن را مدیریت کرد و با آن زندگی را ادامه داد.

