بازار کار تشنه نیروی ماهر، خانوادهها همچنان دنبال مدرک؛
چرا «دانشجو بودن» برای خانواده ایرانی افتخار است، اما «کاربلد بودن» نه؟
فرزندتان بگوید «در دانشگاه قبول شدم» احتمالاً لبخند روی صورتتان میآورد؛ اما اگر بگوید «میخواهم بروم هنرستان و یک حرفه یاد بگیرم» چه؟ سالهاست در ذهن بخشی از جامعه، مدرک دانشگاهی نشانه موفقیت و منزلت است و مهارتآموزی هنوز در حاشیه قرار دارد؛ حتی در شرایطی که بازار کار از کمبود نیروی ماهر گلایه میکند. این تناقض، یک سؤال جدی را پیش روی خانوادهها و نظام آموزشی گذاشته است: چرا برای آینده شغلی فرزندان، هنوز «مدرک» را به «مهارت» ترجیح میدهیم؟
به گزارش خبرنگار دسترنج ۲۴،برای بسیاری از خانوادههای ایرانی، هنوز هم شنیدن جمله «قبول شد دانشگاه» شیرینتر از این است که فرزندشان بگوید «یک مهارت حرفهای یاد گرفتهام». دانشگاه رفتن همچنان برای بخشی از خانوادهها نشانه موفقیت، پیشرفت و رسیدن به جایگاه اجتماعی بالاتر است؛ اما وقتی صحبت از هنرستان، کارآموزی یا آموزشهای فنی و حرفهای به میان میآید، ماجرا کمی متفاوت میشود.
اینجاست که یک سؤال مهم شکل میگیرد: چرا در جامعهای که بازار کار بیش از هر زمان دیگری به نیروی ماهر نیاز دارد، مهارتآموزی هنوز نتوانسته جایگاه اجتماعی و خانوادگی همسطح تحصیلات دانشگاهی پیدا کند؟
پاسخ را باید در ترکیبی از فرهنگ، منزلت اجتماعی و البته واقعیتهای بازار کار جستوجو کرد.
وقتی «دانشجو بودن» اعتبار میآورد
در فرهنگ عمومی، «دانشجو بودن» فقط یک وضعیت آموزشی نیست؛ برای بسیاری از خانوادهها نشانهای از موفقیت فرزند و حتی خانواده محسوب میشود. فرزندی که وارد دانشگاه میشود، معمولاً با عنوان «دانشجو» معرفی میشود و این عنوان برای خانواده نوعی اعتبار اجتماعی به همراه دارد.
در مقابل، عنوانهایی مانند «کارآموز»، «هنرجو» یا حتی «مهارتآموز» هنوز از همان وزن اجتماعی برخوردار نیستند.
این تفاوت در نگاه خانوادهها، به مرور انتخابهای تحصیلی فرزندان را هم تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین فضایی ممکن است نوجوانی که استعداد فنی، عملی یا هنری دارد، صرفاً به دلیل نگاه خانواده و اطرافیان، مسیر آموزش نظری و دانشگاهی را انتخاب کند؛ مسیری که شاید با تواناییهای واقعی او تناسب چندانی نداشته باشد.
هنرستان هنوز برای بعضیها انتخاب اول نیست
بخش دیگری از این مسئله به یک باور قدیمی برمیگردد؛ اینکه رفتن به هنرستان یا انتخاب آموزش فنی و حرفهای، گزینهای برای دانشآموزانی است که در درسهای نظری موفق نبودهاند.
همین نگاه، آموزش مهارتی را از یک «انتخاب حرفهای» به یک «انتخاب جایگزین» تبدیل کرده است.
در نتیجه، خانوادهای که تصور میکند دانشگاه میتواند موقعیت اجتماعی فرزندش را ارتقا دهد، ممکن است حتی در صورت وجود استعداد و علاقه به کارهای فنی، او را به سمت رشتههای نظری سوق دهد.
این در حالی است که توانایی حل مسئله، کار با ابزار، مهارتهای فنی، برنامهنویسی، طراحی، تولید، تعمیرات و دهها مهارت دیگر الزاماً از مسیر آموزش نظری به دست نمیآید.
مشکل فقط فرهنگ نیست؛ بازار کار هم مقصر است
اما اگر همه تقصیر را گردن مدرکگرایی و فرهنگ خانوادهها بیندازیم، بخش مهمی از ماجرا را ندیدهایم.
خانواده زمانی حاضر است فرزندش را به سمت مهارتآموزی هدایت کند که بداند این مهارت در نهایت میتواند به یک شغل، درآمد و آینده حرفهای منجر شود.
وقتی میان آنچه در مراکز آموزشی تدریس میشود و آنچه بازار کار واقعاً نیاز دارد فاصله وجود داشته باشد، طبیعی است که اعتماد خانوادهها هم کاهش پیدا کند.
ضعف تجهیزات آموزشی، نبود ارتباط کافی میان مراکز آموزشی و کارفرمایان، محدود بودن فرصتهای کارآموزی واقعی و نبود چشمانداز روشن برای اشتغال برخی فارغالتحصیلان دورههای مهارتی، از جمله مسائلی است که میتواند جذابیت این مسیر را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، خانواده ممکن است با خود بگوید: اگر قرار است بعد از چند سال آموزش مهارتی هم شغل مشخصی وجود نداشته باشد، چرا فرزندم دانشگاه نرود؟
مدرک هم تضمین شغل نیست
این نگاه البته به معنای تضمین اشتغال از مسیر دانشگاه نیست.
سالهاست تعداد قابل توجهی از فارغالتحصیلان دانشگاهی نیز با مسئله اشتغال مواجهاند و داشتن مدرک بهتنهایی تضمینکننده ورود موفق به بازار کار نیست.
تفاوت مهم اینجاست که در ذهن جامعه، مدرک دانشگاهی همچنان از اعتبار و سرمایه نمادین بیشتری برخوردار است؛ حتی اگر در عمل، ارتباط میان مدرک و شغل مورد انتظار همیشه مستقیم و قطعی نباشد.
به بیان سادهتر، مدرک ممکن است شغل را تضمین نکند، اما هنوز برای بسیاری از خانوادهها منزلت ایجاد میکند.
همین مسئله یکی از دلایل تداوم مدرکگرایی در جامعه است.
بازار کار نیروی ماهر میخواهد؛ خانوادهها هنوز مرددند
از سوی دیگر، اقتصاد برای فعالیت در بسیاری از حوزهها به نیروی ماهر نیاز دارد. صنعت، خدمات فنی، فناوری، تعمیرات تخصصی، تولید، ساختمان و بسیاری از مشاغل دیگر بدون نیروی آموزشدیده نمیتوانند بهدرستی فعالیت کنند.
با این حال، میان نیاز بازار و انتخاب آموزشی خانوادهها شکافی وجود دارد.
از یک طرف، کارفرما از کمبود نیروی ماهر صحبت میکند و از طرف دیگر، بخشی از خانوادهها همچنان نگران آینده فرزندشان در مسیر آموزش فنی هستند.
این همان نقطهای است که مسئله «فقر مهارت» مطرح میشود؛ وضعیتی که در آن بخشی از نیروی کار مهارتهای مورد نیاز برای ورود مؤثر و پایدار به بازار کار را در اختیار ندارد.
وقتی مهارتآموزی برچسب «دانشآموز ضعیف» میخورد
یکی از جدیترین چالشها اما شاید نه در کلاس درس، بلکه در ذهن جامعه اتفاق میافتد.
اگر آموزش فنی و حرفهای عمدتاً به دانشآموزانی معرفی شود که در آموزش نظری عملکرد ضعیفتری دارند، به مرور این تصور شکل میگیرد که هنرستان و آموزش مهارتی، مسیر دانشآموزان «کمتوانتر» است.
این برداشت میتواند یک چرخه معیوب ایجاد کند.
خانوادههای برخوردارتر و خواهان تحرک اجتماعی ممکن است بیشتر به سمت مسیرهای دانشگاهی بروند؛ در حالی که آموزش مهارتی سهم بیشتری از دانشآموزانی پیدا کند که از ابتدا انتخاب اولشان نبوده است.
در چنین شرایطی، خودِ ساختار آموزشی میتواند ناخواسته به تقویت همان تصویری کمک کند که از ابتدا مانع استقبال خانوادهها از مهارتآموزی بوده است.
چرا یک مهارت خوب، هنوز به اندازه یک مدرک دیده نمیشود؟
شاید مسئله اصلی همین باشد.
در بسیاری از خانوادهها، موفقیت تحصیلی هنوز با تعداد سالهای تحصیل، نام دانشگاه و عنوان مدرک سنجیده میشود؛ در حالی که موفقیت حرفهای در بازار کار بیشتر به توانایی فرد برای انجام یک کار واقعی وابسته است.
یک تکنسین ماهر، برنامهنویس توانمند، طراح، جوشکار حرفهای، برقکار متخصص یا نیروی ماهر در حوزههای فنی ممکن است در بازار کار بسیار مورد نیاز باشد، اما عنوان شغلی او الزاماً همان اعتبار اجتماعی «مهندس» یا «دانشجو» را در نگاه عمومی ندارد.
این فاصله میان ارزش اقتصادی مهارت و ارزش اجتماعی مهارت یکی از گرههای مهم ماجراست.
تغییر نگرش با شعار اتفاق نمیافتد
طبیعی است که برای افزایش استقبال خانوادهها از مهارتآموزی، فقط از آنها بخواهیم نگاهشان را تغییر دهند. نگرش اجتماعی زمانی تغییر میکند که واقعیت بیرونی هم تغییر کند.
اگر خانواده ببیند یک هنرجوی فنی آموزش باکیفیت دریافت میکند، در محیط واقعی کار تجربه کسب میکند، مهارتش مورد نیاز بازار است و پس از پایان دوره امکان اشتغال یا راهاندازی کسبوکار دارد، نگاهش به آموزش مهارتی نیز تغییر خواهد کرد.
بنابراین، برای ارتقای جایگاه مهارتآموزی، تنها تبلیغ کافی نیست؛ باید میان آموزش، مهارت واقعی، بازار کار و درآمد یک زنجیره قابل اعتماد ایجاد شود.
مسئلهای که هم فرهنگی است، هم اقتصادی
بیمیلی بخشی از خانوادههای ایرانی به مهارتآموزی را نمیتوان فقط با یک دلیل توضیح داد.
از یک سو، فرهنگ مدرکمحور و تفاوت منزلت اجتماعی میان «دانشجو بودن» و «کارآموز بودن» نقش مهمی دارد. از سوی دیگر، کیفیت آموزشهای مهارتی، تجهیزات، ارتباط با بازار کار و چشمانداز اشتغال نیز مستقیماً بر تصمیم خانوادهها اثر میگذارد.
در واقع، خانوادهها همزمان با دو مسئله مواجهاند: فشار اجتماعی برای گرفتن مدرک و تردید درباره آینده شغلی مهارتآموزی.
تا زمانی که این دو مسئله برطرف نشود، توصیه به خانوادهها برای «مهارتآموزی بیشتر» احتمالاً بهتنهایی کافی نخواهد بود.
از «انتخاب دوم» تا یک مسیر مستقل
آموزش مهارتی زمانی میتواند جایگاه واقعی خود را پیدا کند که دیگر بهعنوان مسیر جایگزین دانشآموزان ناموفق دیده نشود؛ بلکه مانند دانشگاه، یکی از مسیرهای معتبر رشد و پیشرفت فردی و اقتصادی باشد.
جامعهای که برای مدرک ارزش قائل است اما مهارت را کماهمیت میداند، با یک تناقض جدی روبهروست: از یک سو جوانانی با سالها تحصیل دارد و از سوی دیگر بازار کاری که همچنان به نیروی ماهر نیازمند است.
شاید نقطه شروع حل این تناقض، تغییر یک جمله ساده باشد؛ اینکه به جای پرسیدن «کدام دانشگاه قبول شدی؟»، گاهی از جوان بپرسیم:
«چه کاری را بلدی که بتوانی با آن آیندهات را بسازی؟»

