نفت مال خداست یا مردم؟ ماجرای یک اختلاف درباره ثروت ملی ایران
اظهارات منسوب به مصطفی میرسلیم درباره اینکه نفت متعلق به خدا و پیامبر است، بحث تازهای درباره مالکیت نفت و سهم مردم از درآمدهای آن به راه انداخته است. این موضوع در یادداشتی از مهرداد خدیر در سایت عصر ایران نیز بررسی شده است.
به گزارش خبرنگار دسترنج ۲۴،اظهارات منسوب به مصطفی میرسلیم درباره اینکه نفت متعلق به خدا و پیامبر است، بحث تازهای درباره مالکیت نفت و سهم مردم از درآمدهای آن به راه انداخته است. این موضوع در یادداشتی از مهرداد خدیر در سایت عصر ایران نیز بررسی شده است.
پرسش اصلی این است: اگر نفت از نظر فقهی جزو انفال باشد، آیا میتوان گفت مردم از منافع آن حقی ندارند؟ و اگر دولت مسئول اداره این ثروت است، چه کسی بر نحوه فروش نفت و خرج کردن درآمد آن نظارت میکند؟
انفال یعنی چه و نفت چه ارتباطی با آن دارد؟
انفال در فقه اسلامی به اموالی گفته میشود که احکام خاصی درباره اختیار و نحوه اداره آنها وجود دارد. در آیه نخست سوره انفال آمده است که انفال از آن خدا و پیامبر است.
اصل ۴۵ قانون اساسی ایران نیز انفال و ثروتهای عمومی، از جمله معادن، را در اختیار حکومت قرار داده است تا مطابق مصالح عمومی درباره آنها تصمیمگیری شود.
اما یک نکته مهم وجود دارد: اینکه دولت مسئول اداره یک ثروت باشد، لزوماً به این معنا نیست که مردم نباید از منافع آن بهرهمند شوند.
در واقع، پرسش مهم این است که درآمد حاصل از نفت چگونه باید خرج شود، چه میزان از آن باید برای آینده کشور باقی بماند و چگونه میتوان مطمئن شد که این منابع در مسیر منافع عمومی مصرف میشوند.
محقق داماد چه نظری درباره درآمد نفت دارد؟
مهرداد خدیر در یادداشت خود در عصر ایران، به دیدگاه آیتالله سیدمصطفی محقق داماد درباره نحوه مصرف درآمد نفت اشاره کرده است.
بر اساس نقل خدیر، محقق داماد در یادداشتی در روزنامه اعتماد در اردیبهشت ۱۳۹۸ نوشته بود که درآمد نفت نباید صرف هزینههای روزمره دولت شود، بلکه باید به سرمایهگذاریهای پایدار اختصاص یابد تا اصل سرمایه حفظ شود و نسلهای آینده نیز از منافع آن بهره ببرند.
معنای ساده این دیدگاه آن است که نفت یک منبع پایانپذیر است و نباید تمام درآمد آن برای حل مشکلات امروز مصرف شود. بخشی از این درآمد باید به سرمایهای تبدیل شود که در آینده نیز برای کشور سود داشته باشد.
البته برای بررسی دقیق این دیدگاه، باید متن اصلی یادداشت محقق داماد در روزنامه اعتماد نیز بررسی شود؛ نقل این نظر در این گزارش بر اساس نوشته عصر ایران است.
آیه قرآن درباره انفال چه میگوید؟
در آیه نخست سوره انفال آمده است: «قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ».
در همین سوره، آیاتی درباره اختلاف مسلمانان بر سر تقسیم غنایم جنگ بدر نیز وجود دارد. آیه ۴۱ از سهم مشخصی از غنیمت سخن میگوید.
خدیر در یادداشت خود با اشاره به این آیات، درباره نحوه استناد به آیه نخست برای توضیح مالکیت نفت بحث کرده است.
بااینحال، برای تعیین اینکه انفال دقیقاً چه مواردی را شامل میشود، باید تفاسیر قرآن و دیدگاههای فقهی مختلف را بررسی کرد. نمیتوان تنها با استناد به یک آیه، تمام بحثهای مربوط به مالکیت منابع طبیعی را پایانیافته دانست.
حتی اگر نفت از نظر فقهی جزو انفال باشد، باز هم این پرسش باقی است که درآمد آن چگونه باید مدیریت شود و چه تضمینی وجود دارد که منافعش به جامعه برسد.
مصدق و ملیشدن نفت؛ ثروت ایران باید در خدمت چه کسی باشد؟
در اسفند ۱۳۲۹، پیشنهاد ملیشدن صنعت نفت ایران با عبارت «بهنام سعادت ملت ایران» آغاز شد.
هدف این پیشنهاد، ملی اعلام کردن صنعت نفت در سراسر کشور و قرار گرفتن عملیات اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری در اختیار دولت بود.
ملیشدن صنعت نفت یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران بود که با تلاش برای افزایش اختیار کشور بر منابع نفتی ارتباط داشت.
خدیر در یادداشت خود، عبارت «سعادت ملت ایران» را در برابر دیدگاهی قرار میدهد که بر تعلق نفت به خدا و پیامبر تأکید دارد. این مقایسه، پرسشی مهم را مطرح میکند: در نهایت، اداره نفت باید چه نتیجهای برای زندگی مردم داشته باشد؟
البته این مقایسه بهتنهایی برای نتیجهگیری درباره تمام دیدگاههای مصدق و میرسلیم کافی نیست؛ اما میتواند زمینهای برای بحث درباره هدف اداره منابع ملی فراهم کند.
چه کسی بر درآمد نفت نظارت میکند؟
بحث نفت فقط به این مربوط نیست که مالک آن از نظر فقهی چه کسی است. موضوع مهم دیگر، نظارت بر فروش نفت و نحوه مصرف درآمد آن است.
اصل ۵۵ قانون اساسی، نظارت و حسابرسی بودجه عمومی را پیشبینی کرده است. در کنار آن، شفافیت قراردادها، نحوه دریافت درآمدهای صادراتی و میزان سرمایهگذاری برای آینده نیز اهمیت دارد.
در یادداشت عصر ایران، نگرانیهایی درباره عملکرد برخی واسطههای فروش نفت نیز مطرح شده است. بااینحال، هرگونه ادعا درباره تخلف اشخاص یا شرکتهای مشخص باید جداگانه و با استناد به اسناد معتبر بررسی شود.
جمعبندی؛ سهم مردم از نفت چه میشود؟
بحث درباره اینکه نفت جزو انفال است یا ثروت عمومی، یک موضوع فقهی و حقوقی است. اما نحوه اداره درآمد نفت و مسئولیت حکومت در برابر مردم، موضوعی جداگانه و بسیار مهم است.
حتی اگر نفت در شمار انفال قرار گیرد، همچنان باید مشخص باشد که درآمد آن چگونه مصرف میشود، چه میزان برای آینده باقی میماند و چه سازوکاری برای نظارت بر تصمیمهای مسئولان وجود دارد.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که نفت را با چه عنوانی معرفی کنیم؛ پرسش این است که درآمد این ثروت چگونه باید به بهبود زندگی مردم کمک کند و چه تضمینی وجود دارد که نسلهای آینده نیز از آن بهرهمند شوند.

